نام انگلیسی AsiaticCheetah
نام علمی Acinonyx jubatus venaticus
یوز واژهای است
فارسی که از دیرباز در اشاره به این گربه سان بهکار میرفته است. یوز از
بن مضارع یوزیدن به معنای جستن آمده است و به جهت شباهت ظاهری این حیوان
با پلنگ امروزه بیشتر با نام یوزپلنگ شناخته میشود.براي
اين جانور زيبا در زبانهاي مختلف، نامهاي گوناگوني به كار رفته است، به
عنوان مثال نام عربي آن «فهد» است، حال آنكه در تركمنستان به آن «پولام» و
در افغانستان «تازي پلنگ» (فارسي دري) و «تازي پرنگ» (پشتو) گفته ميشود.
از سوي ديگر، در پاكستان، به اين جانور به براهوئي «يوز» و به مكراني،
«گورك» گفته ميشود. در زبان سواحيلي كه به خصوص در شرق آفريقا رايج است،
يوزپلنگ را «دوما» مينامند.
چیتا نیز واژهای است هندی که از واژه سانسکریت چیتراکا به معنی «خالخالی» وارد انگلیسی شده و گاهی در فارسی نیز به کار میرود.
يوزپلنگ آسیایی یا
یوزپلنگ ایرانی از خانواده گربه سانان بوده که از دور شباهت زيادي به
خانواده سگسانان دارد. يوزپلنگ داراي دست و پاي بلند، بدني کشيده و باريک،
سينه فراخ و شکم بالاي او شبيه سگ تازي است. ولي برخلاف سگ سانان سر کوچک و
گرد، پوزهای کوتاه و گوشهای کوتاه و گرد دارد. رنگ پشت زرد متمايل به
نارنجی و قرمز و زير بدن سفيد است. موهای زبر و نسبتاً بلندی دارد. سطح بدن
از خالهاي گرد، سياه و تو پر پوشيده شده است در حاليکه بیشتر خالهاي
پلنگ درشت، تو خالی و شبيه به گل هستند. در ناحيه صورت، دو نوار سياه رنگ
ديده میشود که از گوشه چشم به گوشه دهان امتداد دارد که خط اشک ناميده شده
و يکي از مهمترين شاخصهاي يوزپلنگ میباشد. در نيمه انتهایی دم بلندش
حلقهای سياه دارد که آخرين حلقه آن پهنتر است. بر خلاف ساير گربه سانان
يوزپلنگ نمیتواند ناخنها را جمع کند بنابراين در رد پاي آنها اثر
ناخنها به وضوح ديده مي شود. به لحاظ اندازه يوزپلنگ داراي سر و تنه معادل
140 تا 150 سانتي متر، دم 60 تا 80 سانتيمتر، ارتفاع بدني 70 تا 80 سانتي
متر و وزني برابر 40 تا 60 کيلوگرم دارند.
جفتگيري معمولاً
در اواسط زمستان شروع ميشود. نرها جدالي بدون درگيري دارند. قويترين نر با
ماده جفتگيري ميكند. مدت آبستني حدود 95 روز است. 1 تا 6 و معمولاً 2 تا
4 بچه ميزايد. بعد از 4 تا 14 روز چشمهاي نوزادان باز ميشود. رنگ
بچهها كمي زردتر از والدين است و در ناحيه گردن و پشت موهاي خاكستري
متمايل به آبي بلندي دارند. در حدود يك سالگي بالغ ميشوند و پس از كسب
آموزشهاي لازم در 15 تا 17 ماهگي مادر را ترك ميكنند. طول عمر در اسارت
حدود 18 سال است.
سابقه استفاده از
يوزپلنگ در شکار و همراهي آن با انسان، به بيش از 5000 سال پيش بر ميگردد
که در آن زمان سومريان اين جانوران را تربيت کرده و براي شکار با خود
همراه ميساختند. اروپائيان نيز سابقهای نسبتا طولانی در آشنايي با اين
جانور البته بصورت وارداتي و استفاده از آن برای شکارهای خود دارند.
يوزپلنگ جانوري
روز فعال بوده و در شبهاي مهتابي نيز ممكن است به شكار پرداخته و يا
جابجايي از يك نقطه به نقطه ديگر داشته باشد. به صورت انفرادي، جفت و
خانوادگي زندگي ميكند. البته زندگي به صورت جفت و خانوادگي را ترجيح
ميدهد. بينايي بسيار قوي دارد و معمولاً طعمهها را به وسيله چشم پيدا
كرده و پس از انتخاب طعمه كه معمولاً ضعيفترين حيوان يك گله بوده، به صورت
خميده و با کمين در پشت موانع به آن نزديك شده و چنانچه طعمه مشكوك شود،
مدت زيادي بيحركت ميماند و موقعي كه فاصله به حد مناسب بين 20 تا 100 متر
برسد با سرعتي معادل 80 كيلومتر در ساعت و با گامهايي بلند و استثنايي به
طول 7 تا 8 متر به طرف طعمه خيز برداشته و با همين سرعت قادر است تا حدود
500 متر شكار خود را تعقيب كند. يوزپلنگ سريعترين جانور خشکيزی دنيا بوده و
در مواقع ضروری میتواند به سرعتي معادل 110 كيلومتر دست يابد.
از نظر غذايي
يوزپلنگ معمولاً از پستانداران كوچك و بزرگ نظير موشها و دوپاها، خرگوش،
آهو، جبير، قوچ و ميش و كل و بز و پرندگاني مانند هوبره و باقرقره تغذيه
ميكند. در بيشتر اوقات يوزپلنگ به صورت جفت به شكار ميرود و پس از تعقيب و
به زمين زدن طعمه گلوی آن را بمدت 5 تا 10 دقيقه نگه داشته و پس از كشتن
شكار مقداري را خورده و سپس در مناطقی كه طعمه فراوان است طعمه را رها
ميكند و برخلاف پلنگ مجدداً بر سر لاشه باز نمیگردند. يوزپلنگ آب كمی
احتياج دارد و در برابر تشنگي و كم آبي در صحراهاي مركزي مقاومت زيادي
دارد.
از نظر پراکندگي
در گذشته در بخش وسيعي از مناطق استپي و بياباني ايران از کوهپايههاي
جنوبي رشته کوههاي البرز تا جنوب و شرق کشور و از کوهپايههاي شرقي رشته
کوه زاگرس تا مناطق شرق و جنوب شرق و حتي مناطقي مانند پارک ملي گلستان و
اطراف مرز ترکمنستان مشاهده گرديده است. ولي با از بين رفتن بسياري از
زيستگاهها و انقراض جمعيتهاي محلي آن، در حال حاضر زيستگاه آن به مناطق
انگشت شمار دور افتاده و بکر حاشيه بيابانهاي مرکزي ايران در استانهاي
سمنان، يزد، اصفهان، خراسان شمالي، کرمان و احتمالا مناطق حاشيهاي اين
استانها محدود شده است. از نظر پراكنش جهاني در گذشته يوزپلنگ در نواحي
وسيعي از آفريقا، شبه جزيره عربستان تا هندوستان و تركمنستان زندگي ميكرده
است. ولي امروزه اين حيوان در شمال آفريقا نابود شده و در ديگر مناطق اين
قاره نيز شديداً كاهش يافته و در آسيا نيز به جز ايران در بقيه كشورها نسل
آن به كلي منقرض شده است.
این پستاندار زیبا در حال حاضر در لیست جانوران در معرض خطر انقراض قرار گرفته است و فاصله کمی تا انقراض کامل دارد.
یوزپلنگ در منطقه عباس آباد نایین
سوابق و بررسيها
نشان مي دهد در گذشته تا حدود 25 سال قبل يوزپلنگ در سراسر زيستگاههاي
شهرستان پهناور نایين مشاهده گرديده و مناطقي مانند كوه پرويز و كوه بيخي و
كوه شير در بخش مركزي، مناطق متنوع و وسيع بند انارك، بزرگي، دق سرخ، هيزم
چاه، سياهكوه، معراجي، معلي، دوزخ دره، ريزاب مريم و قندهاریها، هزار
دره، منطقه عباس آباد و دشتها و تاغزار پيرامون ريگ جن در بخش انارک و
كوههای هفت چنگ، انجيرو، تشتاب، كلوته، رشيد كوه، بياضه و تنگل در منطقه
خور و بيابانك از زيستگاههاي مطلوب يوزپلنگ محسوب شده و در اين ميان منطقه
گسترده و متنوع عباس آباد هميشه از لحاظ وجود انواع گربه سانان شهرت داشته
است. ولي به علت از بين رفتن شديد طعمه ها، نبودن طرحهای حفاظتي در گذشته
و عدم شناخت مردم و شكارچيان از ارزشهاي اكولوژيك اين گونه و در نتيجه
تعقيب وسايل نقليه و شكار توسط تله گذاري و سلاح، يوزپلنگ با كاهش شديد و
بحراني جمعيت روبرو شده و تنها در منطقه عباس آباد و سياه كوه به طور قطع و
در زيستگاههاي بزرگي، معلي و بند انارك به احتمال قريب به يقين باقيمانده
است. این پستاندار زیبا در حال حاضر در لیست جانوران در معرض خطر انقراض
قرار گرفته است و فاصله کمی تا انقراض کامل دارد.
منطقه عباسآباد
به لحاظ شرايط بكر و توانمنديهاي ذاتي از جمله تنوع و گستردگي زيستگاههاي
تپه ماهوري، دشتي، درهاي و رودخانهاي و تاغزارها، وجود انواع طعمه و
برخورداري از منابع آبي متعدد، زيستگاه بسيار مطلوبي براي يوزپلنگ محسوب
شده و از سوي ديگر اين منطقه به دليل موقعيت خاص و استثنايي در مركز شبكه
مناطق منتخب يوزپلنگ در كشور و پل ارتباطي اصلي بين زيستگاههاي مهم
يوزخيز شامل نايبندان طبس، دره انجير و بافق يزد، منطقه حفاظت شده و پارك
ملي توران و پارك ملي كوير و سياهكوه از اهميت فراواني برخوردار ميباشد.
وجود زيستگاههاي غني و متنوع در پيرامون و چهار طرف پناهگاه عباس آباد كه
هر يك زون حمايتي محسوب شده از ديگر ارزشها و قابليت اين منطقه است.
دره قطني، تپه
ماهورهاي آب كم، كوه شيرينو، كلوت و دره شورابه، كوه سرخ و تپه ماهورهاي
گسترده شورون و مغون، كلوت چشمه صيادها و كوه دل دل ، کلوت دو شاخ ، و دشت
تنگل از مهمترين نواحي حضور يوزپلنگ در منطقه عباس آباد بوده و بيشتر
مشاهدات مربوط به اين نواحي بوده است. سوابق و گزارشات موثق نشان مي دهد كه
اين جانور در منطقه غالباً در دسته هاي 2 تا 4 تايي مشاهده شده است.
ارجحيت غذايي آن
در گذشته جبير و آهو و در درجه بعد قوچ و ميش و کل و بز طعمه اصلي را
تشكيل دادهاند. در حال حاضر قوچ و میش و کل و بز طعمههای اصلی محسوب
میشوند. مشاهدات متعددی از یوزپلنگ در منطقه در سالهای اخیر وجود داشته
بطور مثال در سال 1387 يك قلاده يوزپلنگ به همراه 3 توله نسبتاً بالغ در
نقاط مختلفي از دهنه قطني، تپه ماهورهاي آب كم، دره عباس آباد و كلوت شورون
و مغون به كرات مشاهده گرديده است كه نشاندهنده موفقيت طرحهای حفاظتی و
همچنین جفتيابی و زاد آوری این گونه بوده و اميدها را براي احيا و
جلوگيری از انقراض آن بيشتر نمود.
باسلام خدمت دوستان عزيز، با توجه به تعدد نويسندگان وهمچنين تعدد وبلاگهاي پايگاه ،كليه مسئوليت نوشته ها ومطالب مندرج در وبلاگ بر عهده خود نويسنده ميباشد.